انسان ، به خاطر كارى كه ديگران كرده‌اند ، و نسبت دادن فعل به كسى كه فاعل آن نيست ، و فعلى را غير آن كردن و امثال آن را تعليل نموده ، و با قوانين عقلائيه اى كه در ظرف اجتماع و در سطح افكار عمومى جريان دارد توضيح مىدهد ، هر چند كه بر حسب واقع و حقيقت نظامى دارد غير نظام عالم حس ، و احكام اجتماعى و عقلايى محصور در چهار ديوارى زندگى دنيا است و به زودى براى انسان چيزهايى كه در امروز برايش مستور بود كشف مىشود و اين كشف در روز قيامت است كه همه سرائر و باطنها ظاهر مىشود . هم چنان كه قرآن كريم فرموده : « وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناه عَلى عِلْمٍ هُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ ، هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَه ؟ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُه يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوه مِنْ قَبْلُ ، قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ » « 1 » . و نيز فرموده : « وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّه ، وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْه ، وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ لا رَيْبَ فِيه مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ » ( تا آنجا كه مىفرمايد ) : « بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِه ، وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُه » « 2 » . با اين بيانى كه ذكر كرديم اختلافى كه در نظر ابتدايى ميان آيات مربوطه به اين احكام عجيب و ميان امثال آيه : « فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَه ، وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَه » « 3 » و آيه : « كُلُّ امْرِئٍ بِما كَسَبَ رَهِينٌ » « 4 » و آيه : « وَأَنْ لَيْسَ لِلإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى » « 5 » و آيه : « إِنَّ اللَّه لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً » « 6 » و آيات بسيارى ديگر موجود است بر طرف مىشود .

--> ( 1 ) با اينكه ما كتابى به سويشان فرستاديم ، كه آن را از روى علم شرح داده‌ايم ، تا هدايت و رحمت باشد براى مردمى كه ايمان مىآورند ، آيا جز اين است كه اين كفار در انتظار تاويل آن كتابند ، روزى كه تاويلش مىآيد آنها كه در دنيا از يادش برده بودند مىگويند به راستى رسولان پروردگار ما حق آورده بودند . « سوره اعراف آيه 52 » ( 2 ) اين قرآن را نمىتوان گفت افترايى است به خدا ، بلكه مصدق كتب آسمانى قبل از خود ، و تفصيل و توضيح آن كتابها است ، شكى در آن نيست كه از ناحيه پروردگار عالميان است - تا آنجا كه مىفرمايد - بلكه چيزى را كه به علم آن نرسيده‌اند ، و از تاويل آن خبر ندارند دروغ شمرده‌اند . « سوره يونس آيه 39 » ( 3 ) سوره زلزال آيه 7 ( 4 ) هر كس گروگان عمل خويش است . « سوره طور آيه 21 » ( 5 ) انسان به جز كرده خودش پاداشى ندارد . « سوره نجم آيه 39 » ( 6 ) خدا مردم را به هيچ وجه ظلم نمىكند . « سوره يونس آيه 44 »